Tip: vertrouw niet alleen op een overtuigend antwoord

ChatGPT kan overtuigend fout zijn: zo herken en beperk je hallucinaties

ChatGPT kan een antwoord geven dat duidelijk, gedetailleerd en volledig geloofwaardig klinkt, terwijl bepaalde feiten toch niet kloppen.

Zulke overtuigend klinkende fouten worden vaak hallucinaties genoemd. Je kunt ze niet volledig uitsluiten, maar met betere opdrachten, duidelijke bronnen en een goede controle verklein je de kans dat je een fout antwoord zomaar overneemt.

Niveau: belangrijk voor iedereen Toepassing: alle AI-antwoorden Doel: betrouwbaarder werken

Een geloofwaardige fout

Wat bedoelen we met een AI-hallucinatie?

Een hallucinatie ontstaat wanneer een AI-systeem informatie geeft die aannemelijk klinkt, maar feitelijk onjuist of verzonnen is.

Een fout feit

ChatGPT noemt bijvoorbeeld een verkeerde datum, naam, gebeurtenis of producteigenschap.

Een verzonnen bron

De AI verwijst naar een onderzoek, boek, citaat of website die niet bestaat.

Een ingevuld ontbrekend detail

Wanneer informatie ontbreekt, kan ChatGPT soms zelf een plausibel detail invullen zonder duidelijk te maken dat het een aanname is.

Het gevaar zit juist in de geloofwaardigheid Een hallucinatie ziet er niet noodzakelijk uit als een vreemde of onzinnige fout. Het antwoord kan professioneel geschreven zijn en toch verkeerde informatie bevatten.

AI werkt anders dan een databank

ChatGPT haalt niet simpelweg voor ieder antwoord een feit uit een archief

Een taalmodel heeft geleerd patronen in grote hoeveelheden tekst te herkennen en op basis daarvan een waarschijnlijk vervolg te produceren.

Dat werkt bijzonder goed voor taal, maar het betekent niet dat iedere geproduceerde zin automatisch op een gecontroleerd feit is gebaseerd.

Een belangrijk gevolg

Wanneer het model onvoldoende betrouwbare informatie heeft, kan het soms toch een antwoord formuleren dat logisch en geloofwaardig klinkt. Daarom is “ik weet het niet” in sommige situaties een beter antwoord dan een gedetailleerde gok.

Meer zelfvertrouwen in de formulering betekent niet meer zekerheid De schrijfstijl van een antwoord is geen betrouwbare maatstaf voor de feitelijke juistheid ervan.

Herken risicosituaties

Sommige antwoorden verdienen extra controle

Exacte cijfers

Percentages, prijzen, aantallen en statistieken kunnen overtuigend lijken terwijl de bron ontbreekt.

Data en namen

Vooral minder bekende datums, personen, titels en historische details zijn verstandig om te controleren.

Citaten

Controleer of iemand de aangehaalde woorden werkelijk heeft gezegd of geschreven.

Onderzoeken

Een geloofwaardig klinkende titel en auteur betekenen niet automatisch dat het onderzoek bestaat.

Actuele informatie

Regels, prijzen, functies, openingsuren en andere gegevens kunnen veranderen.

Zeer specifieke details

Hoe specifieker een antwoord wordt, hoe belangrijker het is om te weten waarop die details zijn gebaseerd.

Een kleine instructie met veel nut

Vraag ChatGPT niet om koste wat het kost een antwoord te geven

Je kunt expliciet aangeven dat onzekerheid toegestaan is. Dat maakt duidelijk dat een eerlijk voorbehoud nuttiger is dan een plausibele gok.

Beantwoord mijn vraag alleen wanneer je voldoende basis hebt voor het antwoord. Als je iets niet zeker weet, zeg dat dan duidelijk. Maak geen ontbrekende feiten, cijfers, namen, data of bronnen zelf af. Geef aan welke informatie ik nog moet controleren.

Een nuttige gewoonte voor feitelijke vragen Voeg zo’n instructie vooral toe wanneer exacte feiten belangrijker zijn dan een creatief of snel antwoord.

Maak onzekerheid zichtbaar

Laat ChatGPT aangeven wat feit is en wat het afleidt

Een antwoord kan een combinatie bevatten van bekende informatie, redeneringen en aannames. Laat die onderdelen niet ongemerkt door elkaar lopen.

Maak in je antwoord duidelijk onderscheid tussen: – controleerbare feiten; – informatie die ik zelf heb gegeven; – aannames; – gevolgtrekkingen; – informatie waarover je onzeker bent. Presenteer een aanname niet als een vastgesteld feit.

Vooral nuttig bij analyses en adviezen Je ziet daardoor sneller welke onderdelen je nog moet controleren voordat je op basis van het antwoord een beslissing neemt.

Laat het antwoord onderbouwen

Vraag niet alleen “wat?”, maar ook “waarop baseer je dit?”

Minder nuttig

Wat zijn de belangrijkste conclusies?

Beter controleerbaar

Geef de belangrijkste conclusies. Vermeld per conclusie waarop ze is gebaseerd. Geef duidelijk aan wanneer er onvoldoende informatie is om een conclusie te trekken.

Een uitleg is nog geen bewijs ChatGPT kan ook een overtuigende onderbouwing formuleren die fout is. Gebruik deze stap daarom om te bepalen wat je vervolgens moet controleren.

Controleer buiten het antwoord zelf

Een belangrijke bewering verdient een betrouwbare bron

Bij actuele of belangrijke feitelijke informatie kun je ChatGPT vragen om online bronnen te zoeken en de beweringen daarmee te onderbouwen wanneer online zoeken beschikbaar is.

Zoek betrouwbare bronnen voor de belangrijkste feitelijke beweringen in je antwoord. Geef per belangrijke bewering aan welke bron deze ondersteunt. Geef voorrang aan primaire en officiële bronnen. Als betrouwbare bronnen elkaar tegenspreken, vermeld dat dan duidelijk.

Open de belangrijkste bron zelf Controleer bij belangrijke informatie of de bron werkelijk bestaat en of ze daadwerkelijk ondersteunt wat ChatGPT beweert.

Een link of titel is nog geen bewijs

Controleer ook de bron zelf

Een klassieke AI-fout is een bronvermelding die zeer overtuigend oogt, maar niet bestaat of niet zegt wat ChatGPT beweert.

Bestaat de bron?

Zoek de publicatie, organisatie of auteur daadwerkelijk op.

Is de bron betrouwbaar?

Een bestaande website is niet automatisch een goede bron voor de bewering.

Ondersteunt ze de bewering?

Controleer of de bron werkelijk zegt wat ChatGPT eruit afleidt.

Laat je niet overtuigen door een nette bronnenlijst Een lange lijst met titels, auteurs en jaartallen kan betrouwbaar ogen terwijl één of meerdere verwijzingen niet kloppen.

Beperk het antwoord tot bekende informatie

Upload het document waarop het antwoord moet steunen

Heb je zelf een handleiding, verslag, reglement, offerte of andere brontekst? Voeg die dan toe en vraag ChatGPT om het antwoord uitsluitend daarop te baseren.

Beantwoord mijn vraag uitsluitend op basis van het document dat ik heb toegevoegd. Gebruik geen aanvullende informatie uit je algemene kennis. Als het antwoord niet in het document staat, zeg dan: “Deze informatie staat niet in het aangeleverde document.” Vermeld bij iedere belangrijke conclusie uit welk onderdeel van het document ze afkomstig is.

Dit maakt het antwoord gemakkelijker controleerbaar Je weet vooraf welke bron gebruikt moet worden en kunt de belangrijkste passages zelf nakijken.

Brongebruik helpt, maar is geen garantie

Controleer of het antwoord werkelijk uit de tekst volgt

Een toegevoegd document beperkt de informatie waarop ChatGPT zich kan baseren, maar de AI kan een passage nog steeds verkeerd interpreteren of een te sterke conclusie trekken.

Geef bij iedere belangrijke conclusie: 1. de relevante passage of sectie uit het document; 2. je conclusie op basis van die passage; 3. eventuele onzekerheid of mogelijke andere interpretaties. Trek geen conclusie die verder gaat dan wat de bron ondersteunt.

Bron en conclusie zijn twee verschillende dingen Controleer niet alleen of de informatie in het document voorkomt, maar ook of ChatGPT er een juiste conclusie uit trekt.

Een tweede mening kan nuttig zijn

Twee AI-modellen die hetzelfde zeggen, maken iets nog niet waar

Je kunt dezelfde vraag aan een ander AI-model stellen om verschillen te ontdekken. Dat kan nuttig zijn, maar het is geen volwaardige feitencontrole.

Wat een tweede model wél kan doen

een andere uitleg geven;
andere aandachtspunten vinden;
een mogelijke fout zichtbaar maken;
je waarschuwen dat een antwoord niet vanzelfsprekend is.

Wat het niet bewijst

dat het gedeelde antwoord correct is;
dat beide modellen onafhankelijke bronnen gebruikten;
dat dezelfde fout niet twee keer kan voorkomen;
dat controle bij een echte bron overbodig is.

Gebruik een andere AI als tweede mening, niet als eindcontrole Voor een belangrijk feit is een betrouwbare onafhankelijke bron veel waardevoller dan twee chatbots die hetzelfde antwoord geven.

Een vaste controle in vier stappen

Controleer belangrijke AI-antwoorden systematisch

1

Markeer de feiten

Zoek de beweringen waarvan de juistheid belangrijk is: namen, data, cijfers, regels, bronnen en conclusies.

2

Vraag naar onzekerheid

Laat ChatGPT aangeven welke onderdelen zeker, onzeker of gebaseerd op aannames zijn.

3

Zoek betrouwbare bronnen

Controleer de belangrijkste feiten bij officiële, primaire of andere betrouwbare bronnen.

4

Pas het antwoord aan

Laat verkeerde of onvoldoende onderbouwde onderdelen corrigeren voordat je het resultaat verder gebruikt.

Een nuttige extra controle

Vraag ChatGPT om mogelijke zwakke plekken aan te wijzen

Nadat ChatGPT een antwoord heeft gegeven, kun je de rol veranderen en vragen om het eigen antwoord kritisch te onderzoeken.

Controleer je vorige antwoord opnieuw. Zoek specifiek naar: – feitelijke beweringen die mogelijk fout zijn; – cijfers of data die gecontroleerd moeten worden; – aannames die als feit zijn voorgesteld; – bronnen die mogelijk niet bestaan; – conclusies die onvoldoende onderbouwd zijn. Maak een lijst met onderdelen die ik zelf moet verifiëren. Corrigeer niets door opnieuw te gokken.

Nuttig als extra stap, niet als onafhankelijke factcheck Hetzelfde model kan een eigen fout missen. Gebruik deze controle daarom vooral om te bepalen welke informatie je extern moet verifiëren.

Praktisch voorbeeld

Laat ChatGPT niet zelf ontbrekende regels aanvullen

Stel dat je een reglement uploadt en wilt weten tegen welke datum een aanvraag moet worden ingediend.

Te ruim

Tegen wanneer moet ik mijn aanvraag indienen?

Beter

Beantwoord mijn vraag uitsluitend op basis van het toegevoegde reglement. Tegen wanneer moet de aanvraag worden ingediend? Vermeld de passage waarop je antwoord is gebaseerd. Als er geen duidelijke deadline in het document staat, zeg dat dan en vul zelf geen datum in.

Het verschil zit in de beperking In het tweede voorbeeld krijgt ChatGPT expliciet de opdracht om geen ontbrekende datum zelf aan te vullen.

Prompt om te kopiëren

Maak feitelijke onzekerheid zichtbaar

Beantwoord mijn vraag zo feitelijk en controleerbaar mogelijk. Mijn vraag: [VUL JE VRAAG IN] Werkwijze: – Verzin geen ontbrekende feiten, cijfers, namen, data, citaten of bronnen – Geef duidelijk aan wanneer je iets niet zeker weet – Stel een verduidelijkende vraag wanneer belangrijke informatie ontbreekt – Maak onderscheid tussen feiten, aannames en gevolgtrekkingen – Presenteer een aanname niet als een vastgesteld feit – Geef aan welke beweringen ik zelf moet controleren – Gebruik voor actuele informatie betrouwbare en zo mogelijk primaire bronnen – Geef geen bronvermelding als je niet kunt vaststellen dat de bron werkelijk bestaat Bij iedere belangrijke feitelijke bewering: 1. Geef de bewering 2. Geef aan waarop ze is gebaseerd 3. Benoem eventuele onzekerheid 4. Vermeld of externe controle verstandig is Als je het antwoord niet betrouwbaar kunt vaststellen, zeg dan duidelijk dat je onvoldoende informatie hebt in plaats van een antwoord te gokken.

Een korte toevoeging helpt al

Voeg deze regels toe aan een feitelijke vraag

Geef duidelijk aan wanneer je iets niet zeker weet. Verzin geen ontbrekende feiten, cijfers, data of bronnen. Maak onderscheid tussen feiten en aannames. Vertel mij welke belangrijke informatie ik zelf moet controleren.

Vooral handig bij alledaagse feitelijke vragen Je hoeft niet voor iedere eenvoudige vraag een lange controleprompt te gebruiken.

Voorkom schijnzekerheid

Deze controles geven minder zekerheid dan ze lijken

“Weet je dit zeker?”

ChatGPT kan ook op die vraag met overtuiging bevestigen dat een fout antwoord klopt.

Alleen vragen om bronnen

Een bronvermelding is pas nuttig wanneer je controleert of de bron bestaat en de bewering ondersteunt.

Dezelfde vraag opnieuw stellen

Een ander antwoord bewijst niet welk van beide antwoorden correct is.

Een tweede chatbot als scheidsrechter

Ook een ander model kan dezelfde of een andere fout maken.

Een gedetailleerd antwoord vertrouwen

Veel details en een professionele schrijfstijl maken informatie niet automatisch betrouwbaarder.

Alles controleren

Dat kost onnodig veel tijd. Controleer vooral de feiten die belangrijk zijn voor wat je met het antwoord gaat doen.

Controleer volgens het risico

Een receptidee is iets anders dan juridisch of medisch advies

Hoe grondig je een antwoord moet controleren, hangt af van wat er kan gebeuren wanneer de informatie fout is.

Beperkte controle

ideeën voor een verjaardag;
een brainstorm;
een tekst herschrijven;
titels bedenken;
een eenvoudige planning voorstellen.

Grondige controle

medische informatie;
juridische regels en verplichtingen;
belastingen en financiële beslissingen;
veiligheidsinstructies;
belangrijke actuele feiten;
informatie die je professioneel publiceert.

Hoe groter het gevolg van een fout, hoe belangrijker de controle Gebruik bij belangrijke beslissingen betrouwbare primaire bronnen of een geschikte deskundige en vertrouw niet uitsluitend op een AI-antwoord.

Conclusie

Gebruik ChatGPT vlot, maar houd belangrijke feiten controleerbaar

Hallucinaties betekenen niet dat ieder antwoord van ChatGPT onbetrouwbaar is. Ze betekenen wel dat een overtuigende formulering nooit op zichzelf voldoende bewijs is dat iets klopt.

Vraag ChatGPT om onzekerheid te benoemen, maak feiten en aannames zichtbaar en geef waar mogelijk zelf betrouwbare bronteksten mee.

Controleer vervolgens vooral de informatie die werkelijk belangrijk is voor wat je met het antwoord wilt doen.

De nuttigste gewoonte Vraag jezelf bij een belangrijk AI-antwoord niet alleen af: “Klinkt dit logisch?”, maar ook: “Hoe kan ik controleren of dit werkelijk klopt?”

Waarom kan AI fouten maken? AI veilig gebruiken Bekijk de promptbibliotheek